ملانوما نوعی سرطان پوست است که از ملانوسیتها (سلولهای تولیدکننده رنگدانه ملانین) منشا میگیرد. این سرطان برخلاف سایر سرطانهای شایع پوست، نادر است اما بسیار تهاجمی بوده و اگر زود تشخیص داده نشود میتواند به سرعت به دیگر اندامها گسترش یابد. ضایعات ملانوما معمولاً به شکل خالهای نامنظم، با مرز و رنگ دندانهدار ظاهر میشوند و ممکن است خونی یا متغیر رنگ (قهوهای، سیاه، قرمز، آبی) باشند. کلید تشخیص ملانوما شناخت موارد غیرقرینه و تغییرات در خالهای پوستی بر اساس قانون ABCDE است: A: نامتقارن بودن خال، B: مرز نامنظم، C: تغییر رنگ، D: قطر بزرگتر از ۶ میلیمتر، E: تغییرات در ویژگی خال.
ملانوما غالباً بهصورت خال پوستی نامتعارف و ناهمگن ظاهر میشود. این نوع سرطان که به «جدیترین نوع سرطان پوست» شناخته شده است میتواند در هر نقطه از پوست ایجاد شده و در صورت تأخیر در درمان، عوارض بسیار جدی به همراه داشته باشد. احتمال بروز ملانوما در افراد کمسن رو به افزایش است، بهخصوص خانمهای جوان زیر ۴۰ سال که در معرض نور آفتاب زیاد قرار گرفتهاند.
در مقابل، سرطانهای غیرملانوم پوستی شایعتر هستند و از کراتینوسیتها (سلولهای سطح پوست) منشأ میگیرند. دو نوع اصلی این سرطانها عبارتند از سرطان سلول پایهای (BCC) و سرطان سلول سنگفرشی (SCC) در BCC توده سرطانی معمولاً به شکل برجستگی صدفی یا زخم باز با ظاهر مرواریدی/صورتی است که اغلب در نواحی در معرض آفتاب (صورت، گردن) رخ میدهد. این نوع سرطان سلولهای بازال، شایعترین سرطان پوست محسوب میشود اما معمولاً به آهستگی رشد میکند و به ندرت متاستاز میدهد.
کارسینوم سلول پایه (BCC) اغلب یک ضایعه کوچک برجسته است که ظاهری براق و مرواریدی دارد. با اینکه در ابتدای کار کمخطر است، در صورت بیتوجهی و پیشرفت میتواند به بافتهای زیرین نفوذ کرده و به ندرت به نقاط دورتر سرایت کند. درمان زودهنگام BCC معمولاً با برداشتن جراحی ضایعه انجام میشود و در اغلب موارد منجر به بهبود کامل میگردد.
در سرطان سلول سنگفرشی (SCC) سرطانی که از سلولهای سنگفرشی اپیدرم نشأت میگیرد، علائمی همچون ضایعات قرمز، سخت، پوستهدار یا زخمهای با لبههای نامرتب دیده میشود. SCC تهاجمیتر از BCC است و اگر به موقع درمان نشود میتواند به سرعت متاستاز کند به طور کلی، هرچند BCC و SCC شایعترین سرطانهای پوست هستند، اما پزشکان آنها را «کمخطر» یا «کمتر کشنده» از ملانوما میدانند. مثلاً در یک مقاله مروری مشخص شد که BCC و cSCC نسبت به ملانوما پوستی کمتر جدی هستند زیرا معمولاً آهستهتر رشد میکنند و BCC به سایر اندامها گسترش نمییابد.
عوامل خطر: همه انواع سرطانهای پوست ارتباط نزدیکی با اشعه فرابنفش خورشید دارند. قرارگیری مکرر و کنترلنشده در معرض آفتاب یا استفاده از تختهای برنزهکننده یا سولاریوم، ریسک ابتلا به ملانوما را تا حد زیادی افزایش میدهد. به عنوان مثال، افرادی که بیش از دهبار از تخت برنزه پوست استفاده کردهاند، ۳۴٪ بیشتر در معرض ملانوما هستند. داشتن خالهای متعدد یا خالهای غیرعادی (از نظر شکل یا رنگ) نیز فاکتور خطر مهمی است (مثلاً بیش از ۵۰ خال معمولی یا یک خال غیرمعمول). همچنین سفیدپوستی، سابقه آفتابسوختگی شدید در کودکی و سابقه خانوادگی سرطان پوست از دیگر عوامل خطر شناخته شدهاند.
تشخیص و درمان: تشخیص قطعی هر سه نوع سرطان پوست با نمونهبرداری (بیوپسی) از ضایعه انجام میشود. ملانوما اگر در مراحل اولیه تشخیص و برداشت شود، تا ۹۹٪ قابل درمان است. در مراحل پیشرفتهتر ملانوما ممکن است نیاز به درمانهای دارویی جدید نظیر ایمونوتراپی یا درمان هدفمند (Target Therapy) باشد. BCC و SCC معمولاً با جراحی موضعی حذف میشوند. در صورت متاستاز SCC (که نادر است)، میتوان از پرتو درمانی یا شیمیدرمانی استفاده کرد.
پیشآگهی: ملانوما کشندهترین سرطان پوست است؛ بطوریکه کمتر از ۱٪ موارد سرطان پوست را تشکیل میدهد ولی حدود ۸۰٪ موارد مرگ ناشی از سرطان پوست را به خود اختصاص میدهد. برای مثال، در آمریکا سالانه ۸۷ هزار مورد ملانوم مهاجم تشخیص داده میشود و حدود ۱۰ هزار نفر بر اثر آن فوت میکنند در مقابل، BCC در مراحل اولیه غالباً مشکل جدی ایجاد نمیکند، اما SCC در صورت غفلت میتواند به ارگانهای حیاتی انتشار یابد.
پیشگیری و غربالگری: به دلیل ارتباط قوی با آفتاب، استفاده منظم از کرم ضد آفتاب، پوشش مناسب هنگام آفتابسوختگی شدید، و خودمعاینه دورهای پوست اهمیت ویژهای دارد. بررسی تغییرات خالها (به ویژه تغییر سریع در شکل/رنگ) باید جدی گرفته شود. مراجعه منظم به متخصص پوست جهت معاینه کامل پوست (Skin Check) مخصوصاً برای افرادی با سابقه خانوادگی یا فاکتورهای خطر، میتواند نقش مهمی در تشخیص زودهنگام داشته باشد.
نتیجهگیری
تفاوت مهم ملانوما با سایر سرطانهای پوستی در نوع سلول منشأ و شدت بیماری است: ملانوما از ملانوسیتها نشأت میگیرد و تهاجمیترین شکل سرطان پوست است، در حالی که BCC و SCC از کراتینوسیتها شروع شده و عموماً کمتر کشندهاند. با این حال هر سه نوع نیاز به تشخیص و اقدام درمانی به موقع دارند. اگر هر گونه ضایعه پوستی مشکوک (تغییر رنگ، خونریزی، زخم غیر بهبود یافتنی، ضایعهی رشد کردهی سریع، یا خال متفاوت از بقیه) مشاهده کردید، حتماً در اولین فرصت به متخصص پوست مراجعه کنید. مراجعه دورهای به پزشک و انجام غربالگری پوست (Skin Cancer Screening) به خصوص برای افراد پرخطر توصیه میشود. مراقبت بهموقع میتواند جان شما را نجات داده و نتیجه درمان را بهبود ببخشد.
ما در درمانگاه تخصصی سرطان پوست ونک آماده راهنمایی شما هستیم.